Słowniczek pojęć

Przekonanie, język lub działanie, w którym uznaje się sprawność fizyczną bądź neurofunkcjonalną za normę, a osoby z niepełnosprawnościami lub trudnościami funkcjonalnymi stawia się w gorszej pozycji.

ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) to neurorozwojowe zaburzenie, które wpływa na sposób regulowania uwagi, impulsów i poziomu aktywności. Objawia się m.in. trudnościami z koncentracją, nadmierną impulsywnością i/lub nadaktywnością, . Jego obraz jest bardzo różnorodny.

Trudność w rozpoznawaniu bodźców mimo sprawnych zmysłów, np. dana osoba widzi przedmiot, ale ma problem z rozpoznaniem, czym on jest.

Trudność w identyfikowaniu, nazywaniu i opisywaniu własnych emocji. To stan kiedy odczuwa się dyskomfort w ciele, np. ścisk w gardle i szybsze bicie serca, ale występuje trudność w określeniu czy to strach, złość, czy też za dużo wypitych kaw.

Aktywny proces utrzymywania stabilności organizmu poprzez zmianę (np. wyrzut hormonów stresu w odpowiedzi na wyzwanie). To dynamiczna adaptacja do bieżących potrzeb środowiska.

Jednoczesne odczuwanie sprzecznych emocji lub potrzeb wobec tej samej sytuacji, osoby albo decyzji.

Trudność w zauważeniu lub uznaniu własnych ograniczeń, objawów albo spadku funkcjonowania.

Neurorozwojowe różnice w funkcjonowaniu mózgu, wpływające na komunikację, interakcje społeczne oraz zachowanie. To mózg, który stawia na detale, głębokie pasje i szczerość, choć czasem gubi się w „czytaniu między wierszami” neurotypowych rozmówców.

Mechanizm wyjaśniania przyczyn zachowań, sukcesów lub porażek przypisywanych sobie, innym ludziom lub danej sytuacji.

Współwystępowanie autyzmu i ADHD u jednej osoby. To specyficzny połączenie, w którym jedna część mózgu pragnie struktury, rutyny i spokoju (spektrum autyzmu), a druga ciągłej nowości i stymulacji (ADHD), np. ktoś może potrzebować planu działania, ale jednocześnie mieć trudność z jego utrzymaniem.

Silna niechęć lub reakcja stresowa wobec określonego bodźca, np. dźwięku, faktury, zapachu, światła albo smaku.

Zjawisko, w którym osoba przestaje próbować działać, ponieważ wcześniej wielokrotnie doświadczała braku wpływu na sytuację.

Błąd poznawczy polegający na przypisywaniu zachowaniom (swoim lub innych osób) niewłaściwych przyczyn. Najczęściej polega na ocenianiu zachowań innych ludzi przez pryzmat cech osobowości, pomijając wpływ czynników sytuacyjnych.

Schemat, w którym napięcie prowadzi do zachowań pogarszających sytuację, co zwiększa kolejne napięcie.

Technika produktywności polegająca na obecności drugiej osoby podczas wykonywania zadania, bez konieczności współpracy. Sama obecność kogoś zwiększa skupienie, motywację i ułatwia rozpoczęcie działania. Szczególnie pomocna przy ADHD.

Zdolność układu nerwowego do filtrowania mniej ważnych bodźców, aby nie przeciążały uwagi.

Zaburzenie, w którym osoba słyszy dźwięki, ale mózg ma trudność z ich porządkowaniem, rozumieniem lub odróżnianiem od tła.

Zdolność mózgu do łączenia pojedynczych informacji w spójną, całościową strukturę, szerszy obraz.

Naturalna tendencja organizmu do większej aktywności o określonej porze dnia, np. rano, wieczorem albo późno w nocy.

W kontekście psychologicznym to ochrona własnej tożsamości, danych i dobrostanu w świecie cyfrowym. Obejmuje stosowanie zabezpieczeń technologicznych, odporność na manipulacje oraz umiejętność zarządzania swoją obecnością i bezpieczeństwem danych online.

Dodatkowy czas między zadaniami lub spotkaniami, który pomaga spokojnie przejść komfortowo z jednej aktywności do drugiej.

Czas potrzebny na odzyskanie energii i równowagi po wysiłku, stresie, przeciążeniu lub intensywnym kontakcie społecznym.

Podzielenie dużego lub trudnego zadania na mniejsze, łatwiejsze kroki.

Koncepcja opisująca relację między indywidualnymi cechami układu nerwowego danej osoby, a wymaganiami i warunkami jej otoczenia. To stopień, w jakim otoczenie (np. szkoła, praca, przestrzeń fizyczna) odpowiada potrzebom i stylowi funkcjonowania danej osoby.

To trudność związana z pisaniem odręcznym. Może wynikać z różnic w koordynacji motorycznej lub planowaniu ruchu. Osoba z dysgrafią często wie, co chce napisać, ale „ręka nie nadąża za myślą”.

Trudność w przetwarzaniu liczb. Osoby z dyskalkulią mają trudności z liczeniem, rozumieniem symboli i pojęć matematycznych, przy czym ich inteligencja jest w normie lub powyżej średniej.t

To specyficzna trudność w czytaniu i przetwarzaniu tekstu pisanego, niezwiązana z poziomem inteligencji. Może objawiać się wolniejszym czytaniem, myleniem liter lub trudnością w rozumieniu tekstu przy szybkim tempie.

Neurorozwojowe zaburzenie koordynacji, które utrudnia planowanie i wykonywanie precyzyjnych ruchów. Nie wynika ono z braku siły mięśniowej, lecz z różnic w przetwarzaniu informacji ruchowej. Osoba z dyspraksją może mieć problem z zawiązaniem sznurowadeł, pisaniem ręcznym czy oceną odległości.

Podejście do edukacji, które uznaje różne style funkcjonowania i uczenia się za naturalną część różnorodności.

Moment, w którym pozornie mała trudność staje się barierą uniemożliwiającą udział w działaniu.

Podejście traktujące umysł nie jako odizolowany mechanizm, ale jako system nierozerwalnie połączony ze środowiskiem. Zakłada, że nasze zdrowie psychiczne zależy od jakości interakcji między naszymi cechami a otoczeniem.

Emotional check-in lub check-in emocjonalny, to praktyka stosowana przed rozpoczęciem spotkania, zajęć lub pracy grupowej, polegająca na zauważeniu i nazwaniu aktualnego samopoczucia, emocji, poziomu energii albo gotowości do uczestnictwa. Nie jest formą terapii, lecz prostym sposobem wspiera

Wzmacnianie osoby lub grupy w poczuciu wpływu, sprawczości i prawa do decydowania o sobie bądź sytuacji w jakiej się znajdują.

Prowadzenie spotkania, warsztatu lub procesu grupowego w taki sposób, aby uczestnicy mogli skutecznie rozmawiać, współpracować i podejmować decyzje.

To zestaw wyższych procesów poznawczych zarządzanych głównie przez korę przedczołową mózgu. Odpowiadają za planowanie, organizację, zaczynanie i kończenie zadań, zarządzanie czasem i pamięć operacyjną oraz hamowanie impulsów.

Profil neuroróżnorodności, w którym codzienne żądania lub oczekiwania są interpretowane przez mózg jako zagrożenie dla autonomii, wyzwalając automatyczną reakcję lękową (walkę lub ucieczkę). Osoby z PDA potrzebują współpracy i partnerstwa zamiast hierarchicznych poleceń, by czuć się bezpiecznie.

To drobny, pozytywny bodziec, który daje poczucie bezpieczeństwa, spokoju albo przyjemności. W przeciwieństwie do triggera, glimmer reguluje i „uziemia”, przypominając ciału, że świat może być przyjaznym i kojącym miejscem.

Wzmożona uważność na sygnały z otoczenia, która wykształciła się jako mechanizm obronny. Pozwala na szybkie wykrywanie potencjalnych zagrożeń lub zmian nastroju u innych.

Hiperelastyczność poznawcza to skrajnie wysoka zdolność do zmiany perspektywy i strategii myślenia, która może utrudniać utrzymanie jednego kierunku działania i podejmowanie decyzji.

Skrajne punkty na skali wyobraźni wizualnej. Hiperfantazja to zdolność do tworzenia obrazów, których intensywność dorównuje doświadczeniu percepcyjnemu, a afantazja to brak lub bardzo ograniczona zdolność tworzenia obrazów mentalnych.

Stan bardzo głębokiego skupienia na jednej czynności lub temacie, często spotykany np. przy ADHD. W tym stanie uwaga jest tak zawężona, że znika poczucie czasu, a bodźce zewnętrzne przestają istnieć (można zapomnieć o jedzeniu czy zrobieniu sobie przerwy).

Zwiększona elastyczność stawów i tkanek, która statystycznie częściej występuje u osób z ASD i ADHD. Ten fizyczny aspekt neuroróżnorodności może wiązać się z chronicznym bólem, zmęczeniem oraz specyficznymi trudnościami w czuciu własnego ciała (propriocepcji).

Trudność w zainicjowaniu nowego działania (problem z rozpoczęciem) lub zatrzymaniu obecnego (problem z przerwaniem).

Forma komunikacji polegająca na spontanicznym, bardzo szczegółowym i entuzjastycznym dzieleniu się ogromną ilością informacji na temat swojej specjalistycznej pasji.

Proces neurologiczny, w którym mózg odbiera, porządkuje i interpretuje bodźce ze wszystkich zmysłów, tworząc spójny obraz świata i własnego ciała.

To zdolność odczuwania sygnałów płynących z wnętrza ciała, takich jak głód, pragnienie, bicie serca czy napięcie mięśniowe. Pomaga rozpoznawać stany fizjologiczne i emocjonalne. Dzięki niej wiemy, kiedy jesteśmy głodni, spragnieni lub czy musimy skorzystać z toalety.

Sposób postrzegania człowieka z uwzględnieniem wielu jego cech i doświadczeń, które mogą jednocześnie wpływać na jego sytuację.

Sposób komunikacji rezygnujący z medycznej patologizacji i stygmatyzacji na rzecz opisu różnorodności. Skupia się na godności, podmiotowości i uznaniu, że atypowe cechy są integralną częścią tożsamości.

Interdyscyplinarna nauka o umyśle, która bada procesy poznawcze, takie jak percepcja, świadomość, pamięć, rozumienie, wnioskowanie, zdolności językowe, rozwiązywanie problemów, inteligencja, procesy komunikacyjne i reprezentacje poznawcze.

Wysiłek, jaki osoba ponosi, aby dopasować się do środowiska, norm, tempa pracy lub oczekiwań społecznych.

Ilość zasobów poznawczych i czasu, jakie mózg musi „zapłacić” za przerwanie jednego zadania i wejście w drugie.

Dwa sprzeczne style komunikacji. W kulturze „pytaj” prośba jest tylko pytaniem (można odmówić), a komunikacja jest bezpośrednia. W kulturze „zgaduj” prośbę wyraża się subtelnie, a odmowa jest uważana za nieuprzejmą. To dwa style komunikacji dotyczące wyrażania potrzeb i oczekiwań.

Lęk przed sytuacją, która jeszcze się nie wydarzyła, ale jest przewidywana jako trudna lub zagrażająca.

Uporządkowanie kroków potrzebnych do podjęcia decyzji, od rozpoznania problemu po wybór rozwiązania.

Świadome lub podświadome ukrywanie swoich naturalnych zachowań, aby dopasować się do otoczenia. Polega na kontrolowaniu mimiki, wymuszaniu kontaktu wzrokowego czy powstrzymywaniu naturalnych ruchów, by nie wyjść na „innego”.

Meltdown to intensywna, mimowolna reakcja na przeciążenie układu nerwowego (np. nadmiarem bodźców, emocji lub stresu), w której chwilowo tracisz zdolność do samoregulacji i kontroli zachowania.

Umiejętność zauważania, co się dzieje z umysłem, bycie obserwatorem we własnej głowie, np. że się rozpraszasz, odpływasz myślami albo wchodzisz w hiperfokus. To również czucie emocji, świadomość skąd się wzięły i jak są przetwarzane.

To silna, negatywna reakcja emocjonalna i fizjologiczna na konkretne dźwięki, np. mlaskanie, stukanie, głośne oddychanie. Reakcja nie wynika z „przewrażliwienia”, lecz z bardzo szybkiego, automatycznego pobudzenia układu nerwowego. Może pojawić się złość, napięcie, potrzeba ucieczki.

Teoria mówiąca, że mózg nie jest biernym odbiorcą bodźców zmysłowych, ale narządem nieustannie przewidującym przyszłe zdarzenia na podstawie wcześniejszych doświadczeń. 

Zjawisko polegające na spożywaniu tej samej potrawy lub zestawu produktów przez dłuższy czas (dni, tygodnie czy miesiące). Nie wynika to z braku kulinarnej wyobraźni, lecz z potrzeby bezpieczeństwa sensorycznego oraz chęci zredukowania zmęczenia decyzyjnego.

To sposób działania uwagi polegający na silnym skupieniu na wąskim zakresie tematów lub bodźców. Zamiast rozpraszać się na wiele rzeczy, uwaga „wpada w tunel” i koncentruje się intensywnie na wybranym obszarze. Występuje szczególnie u osób w spektrum autyzmu.

Zdolność do wykonywania kilku czynności jednocześnie lub szybkiego przełączania się między nimi. Z perspektywy neuronauki, mózg w rzeczywistości dynamicznie przełącza uwagę, co wiąże się z tzw. kosztem przełączenia.

Zdolność generowania wielu różnych, nieszablonowych pomysłów i rozwiązań.

Sposób budowania zasad moralnych w oparciu o konkretne fakty, logikę i obiektywne dane, a nie na podstawie hierarchii społecznej czy niepisanych norm grupowych.

To zwiększona reaktywność na bodźce zmysłowe, takie jak dźwięki, światło, zapachy czy dotyk. Układ nerwowy odbiera je jako intensywniejsze lub trudniejsze do zignorowania, co może prowadzić do przeciążenia.

Model wsparcia i komunikacji oparty na akceptacji neuroróżnorodności jako naturalnej odmiany ludzkiej kondycji, a nie zbioru deficytów do naprawienia. Skupia się na dostosowaniu środowiska i wsparcia do osoby, zamiast zmuszania osoby do dopasowania się do normy.

Podświadomy proces, w którym układ nerwowy skanuje otoczenie w poszukiwaniu oznak bezpieczeństwa lub zagrożenia, zanim jeszcze mózg zdąży to logicznie przeanalizować.

Interdyscyplinarna dziedzina nauki badająca budowę, funkcje i rozwój układu nerwowego, od pojedynczych cząsteczek i neuronów po złożone systemy odpowiedzialne za nasze zachowanie i emocje. 

Zjawisko intuicyjnego porozumienia i poczucia wspólnoty między osobami o podobnych profilach neurologicznych. To naturalne poczucie „nadawania na tych samych falach” między osobami o podobnym stylu neurokognitywnym.

Każdy mózg jest niepowtarzalny, podobnie jak odciski palców. Neuroróżnorodność obejmuje osoby, których sposób myślenia, przetwarzania emocji i bodźców odbiega od normy — np. ze spektrum autyzmu, ADHD, dysleksją czy dyskalkulią.

Osoba neurotypowa przetwarza informacje i emocje w sposób uznawany za standardowy przez społeczeństwo. Neurotypowość ułatwia rozumienie norm społecznych i funkcjonowanie w tradycyjnych systemach edukacji oraz pracy. Nie jest lepsza od innych wzorców, lecz najczęściej spotykana.

Ilość danych, które mózg przetwarza w wybranym momencie, np. informacje, decyzje, bodźce, emocje. Gdy jest zbyt wysokie, spada koncentracja, rośnie frustracja i łatwiej o błędy.

Koncepcja opisująca optymalny zakres pobudzenia układu nerwowego, w którym jesteśmy w stanie efektywnie przetwarzać emocje, uczyć się i racjonalnie reagować na stres.

Inaczej pamięć operacyjna, to „notatnik w głowie”, który tymczasowo przechowuje i przetwarza informacje potrzebne w czasie rzeczywistym. Dzięki niej przechowujemy w pamięci początek zdania, podczas czytania jego zakończenia lub jesteśmy w stanie operować na liczbach podczas liczenia w pamięci.

To ogólny model, według którego działa nasz umysł. Określa on, jak ludzie odbierają, przetwarzają, przechowują i wykorzystują informacje z otoczenia.

Stan zamrożenia poznawczego, w którym natłok bodźców, zbyt duża liczba kroków, lęk przed porażką, perfekcjonizm lub przeciążenie poznawcze uniemożliwiają podjęcie jakiegokolwiek działania. 

Mechanizm, w którym poszukuje się natychmiastowej gratyfikacji, co prowadzi do powtarzania czynności dających szybki wyrzut dopaminy, np. sprawdzania powiadomień, podjadania.

Mechanizm odwrotny do nadwrażliwości, układ nerwowy potrzebuje znacznie silniejszych lub dłuższych bodźców, aby je zarejestrować. Osoba może nie zauważać bólu, temperatury lub sygnałów z własnego ciała (np. głodu).

Mózg posługuje się dwoma rodzajami połączeń: lokalnymi (krótkie ścieżki łączące sąsiednie ośrodki wewnątrz jednego obszaru mózgu) oraz długodystansowymi (dłuższe, łączące odległe obszary mózgu, odpowiedzialne za koordynację i syntezę informacji).

Potrzeba układu nerwowego do dostarczania bodźców zmysłowych, aktywne dążenie do doświadczania wrażeń dotykowych, ruchowych, wzrokowych czy słuchowych, np. kręcenie się, wąchanie, słuchanie głośnej muzyki, manipulowanie przedmiotami.

To ogólny stan aktywacji układu nerwowego. Od niskiego (senność, brak energii) po wysoki (pobudzenie, stres, ekscytacja). Każdy ma swój optymalny poziom, przy którym najlepiej działa i się koncentruje. Problem pojawia się, gdy jest go za mało lub za dużo.

To koncepcja Damiana Miltona mówiąca, że trudności w komunikacji między osobami neuroróżnorodnymi a neurotypowymi działają w obie strony. Problemem nie jest brak empatii u jednej grupy, tylko różnice w sposobie jej wyrażania i rozumienia.

To indywidualna mapa pokazująca, jak konkretna osoba radzi sobie w różnych obszarach, takich jak koncentracja, pamięć robocza, przetwarzanie sensoryczne czy umiejętności społeczne.

Termin opisujący znaczną dysproporcję między wybitnymi umiejętnościami, a dużymi trudnościami w różnych obszarach funkcjonowania u tej samej osoby (szczyty i doliny). U osób neurotypowych profil jest "spłaszczony".

Podejście do projektowania produktów, środowisk i usług w taki sposób, aby były one dostępne dla każdego, bez względu na wiek, sprawność czy sposób przetwarzania bodźców. Zamiast tworzyć „specjalne rozwiązania” dla mniejszości zakłada, że różnorodność jest normą, więc rozwiązania są uniwersalne.

To zmysł orientacji ciała w przestrzeni, informuje nas, gdzie znajdują się nasze kończyny i jak się poruszamy, bez konieczności patrzenia. Dzięki niej możemy trafić widelcem do ust i wiemy gdzie znajduje się nasza stopa, nawet kiedy patrzymy w ekran.

Stan, w którym mózg otrzymuje więcej informacji z otoczenia (dźwięki, zapachy, światło, dotyk), niż jest w stanie przetworzyć. Objawia się zmęczeniem, rozdrażnieniem, trudnością w skupieniu, potrzebą wycofania się.

Stan, w którym nadmiar bodźców wzrokowych (intensywne kolory, bałagan, migające światła, tłum ludzi) sprawia, że mózg przestaje poprawnie przetwarzać informacje.

Zaburzenie, w którym uszy słyszą poprawnie, ale mózg ma trudności z interpretacją dźwięków. Objawia się to np. problemem z rozumieniem mowy w hałasie, mimo braku uszkodzeń słuchu.

Bottom-up processing to sposób przetwarzania informacji, który rozpoczyna się od szczegółów, detali i danych zmysłowych, a dopiero na końcu składa całość obrazu, czyli najpierw liście, potem gałęzie, a na końcu las. Częściej obserwowany u osób neuroróżnorodnych.

Top-down processing to częściej występujący tryb przetwarzania informacji, w którym mózg najpierw widzi ogólny zarys (las), a dopiero potem poszczególne elementy (drzewa). Działa na zasadzie domysłów i doświadczenia, np. „skoro jestem w restauracji, to ten człowiek z kartką to kelner”.

Czasowa utrata nabytych wcześniej zdolności (np. mowy, funkcji wykonawczych) pod wpływem skrajnego stresu lub wypalenia. Jest to sygnał, że układ nerwowy przeszedł w tryb awaryjny, odcinając „zaawansowane” funkcje, aby oszczędzać energię na przetrwanie.

To zdolność rozpoznawania, przeżywania i wpływania na swoje emocje w sposób, który wspiera, a nie utrudnia funkcjonowanie. To zarządzanie emocjami, a nie ich tłumienie. Obejmuje strategie takie jak przerwa, ruch, techniki oddechowe, zmiana perspektywy czy rozmowa.

Rejection Sensitive Dysphoria - To bardzo silna, często nagła reakcja emocjonalna na realne lub wyobrażone odrzucenie, krytykę czy brak akceptacji. Najczęściej opisywana u osób z ADHD.

To zdolność śledzenia i kontrolowania własnego zachowania w trakcie działania, czyli jest to weryfikacja czy robi się to, co powinno się robić w danej sytuacji.

To zdolność do zarządzania własnym stanem, emocjami, energią, uwagą i reakcjami. Obejmuje zarówno uspokajanie się, jak i podnoszenie energii, gdy jest za niska. Dla osób neuroróżnorodnych bywa wyzwaniem z uwagi na silne emocje, trudności z hamowaniem i potrzebą wsparcia akcesoriami.

Shutdown to reakcja na przeciążenie, w której zamiast wybuchu (jak w meltdownie) pojawia się wycofanie i „wyłączenie” – osoba traci energię do działania, komunikacji i reagowania.

Task Positive Network (TPN) to sieć odpowiedzialna za skupienie na zadaniu, analizę i działanie „tu i teraz”. Aktywuje się podczas rozwiązywania problemów, nauki lub wykonywania konkretnej czynności wymagającej uwagi, np. podczas rozmowy czy pisania. DMN i TPN działają przeciwstawnie.

Default Mode Network (DMN) włącza się automatycznie, gdy nie robimy nic konkretnego i „odpływamy” myślami. Działa w stanie spoczynku, umożliwiając autorefleksję, marzenia, planowanie i kreatywność. Odpowiada za „wewnętrzny dialog”, wspomnienia i wyobrażenia przyszłości.

Zdolność do łączenia pojedynczych informacji w spójną całość, ogólny obraz.

Są to teoretyczne schematy wyjaśniające, w jaki sposób rozumiemy intencje, emocje, role i znaczenia społeczne, a także zachowania innych ludzi. Wykorzystywane są do interpretowania sytuacji i regulowania własnego zachowania w relacjach.

W klasycznym ujęciu to rozumienie, że rzeczy istnieją, nawet gdy ich nie widzimy. W kontekście neuroróżnorodności często używa się tego pojęcia szerzej jako trudności w „utrzymaniu” w pamięci osób, zadań lub emocji, gdy nie są bezpośrednio obecne. Może to wpływać np. na relacje lub organizację.

To powtarzalne ruchy lub dźwięki (np. bujanie się, nucenie, stukanie długopisem, obracanie przedmiotu w dłoniach), które pomagają regulować emocje i poziom pobudzenia.

Tendencja do analizowania, klasyfikowania, budowania i przewidywania w oparciu o reguły i zasady oraz poszukiwanie zasad rządzących systemami. Osoby preferujące ten styl nazywane są „poszukiwaczami wzorów”. Jest to styl skoncentrowany na logice, precyzji i porządku.

Sztywność poznawcza to trudność w zmianie schematu działania, opinii lub planu, często wynikająca z potrzeby przewidywalności i trzymania się zasad. Może utrudniać adaptację do zmian, ale daje też stabilność i konsekwencję.

Neurologiczna niezdolność do intuicyjnego odczuwania upływu czasu. To trudność w oszacowaniu potrzebnego na daną czynność czasu, spóźnianie się, albo spędzanie dwóch godzin w telefonie z poczuciem, że minęła tylko chwila. Występuje zazwyczaj u osób z ADHD.

Całokształt bodźców fizycznych występujących w danej przestrzeni (oświetlenie, akustyka, zapachy, układ mebli, tekstury materiałów).

Mózg aktywnie generuje modele świata (prognozy odgórne), które są porównywane z napływającymi sygnałami zmysłowymi (informacje oddolne). Błąd przewidywania to rozbieżność między tym, co mózg przewidział, a tym, co faktycznie nastąpiło.

Metafora energii jako ograniczonej liczby łyżek, które zużywamy na każdą czynność dnia. W tym ujęciu „łyżki” symbolizują jednostki energii potrzebne do wykonania każdej czynności w ciągu dnia, np. wstania z łóżka, przygotowania śniadania, odpisania na wiadomości, zrobienia zakupów.

To zdolność rozumienia, że inni ludzie mają własne myśli, emocje, intencje i wiedzę, często różniące się od naszych. Pozwala na przyjęcie innej perspektywy, na „czytanie między wierszami”, przewidywanie reakcji i interpretacje zachowań społecznych (np. sarkazm, ironia, kpina).

To bodziec-wyzwalacz (np. dźwięk, zapach, sytuacja, słowo), który uruchamia silną reakcję emocjonalną lub fizjologiczną. Może być związany z wcześniejszym doświadczeniem, przeciążeniem albo wrażliwością sensoryczną.

Specyficzny stan paraliżu decyzyjnego i wykonawczego, który pojawia się, gdy w planie dnia znajduje się ważne wydarzenie o konkretnej godzinie (np. wizyta u lekarza o 15:00). Dla niektórych osób neuroróżnorodnych, to zaplanowane zadanie „blokuje” zdolność do rozpoczęcia innych działań.

Stan, w którym organizm skupia się głównie na poradzeniu sobie z zagrożeniem, a nie na uczeniu się, relacji czy planowaniu.

Stan, w którym uwaga zawęża się do jednego bodźca, tematu lub zadania, a inne informacje schodzą na dalszy plan.

Bardzo mocne kompetencje w wybranych obszarach przy jednoczesnych trudnościach w innych dziedzinach funkcjonowania.

Zdolność przełączania uwagi między dwoma zadaniami, tematami lub źródłami informacji.

Zdolność utrzymywania skupienia przez dłuższy czas na jednym zadaniu lub aktywności.

Silna, emocjonalna reakcja na niesprawiedliwość, nieuczciwość lub łamanie zasad, nawet jeśli sytuacja nie dotyczy nas bezpośrednio.

Sposób spędzania czasu, w którym dwie osoby przebywają w tej samej przestrzeni (fizycznej lub wirtualnej), wykonując zupełnie inne, niezwiązane ze sobą czynności bez konieczności interakcji (np. jedna osoba gra na konsoli a druga czyta książkę).

Proces, w którym układ nerwowy jednej osoby (często bardziej wyciszony) pomaga uregulować stan emocjonalny drugiej osoby poprzez bezpieczną obecność, empatię i spokojny ton.

To stan głębokiego wyczerpania fizycznego, emocjonalnego i poznawczego wynikający z długotrwałego przeciążenia i często chronicznego maskowania. Może obejmować spadek funkcjonowania, nasilenie trudności, utratę energii do codziennych zadań.

Sposób, w jaki różne obszary mózgu są ze sobą połączone i jak sprawnie wymieniają się informacjami.

To stan neurologiczny, który objawia się tikami, czyli mimowolnymi ruchami lub dźwiękami, które są jak „kichnięcie mózgu”. Tiki mogą się nasilać pod wpływem stresu lub zmęczenia, a ich powstrzymywanie bywa bardzo trudne i kosztowne energetycznie. Osoba z zespołem Tourette’a nie robi tego specjalnie.

Psychologiczny mechanizm polegający na nieświadomym przyjęciu przez osobę neuroróżnorodną krzywdzących uprzedzeń i norm społecznych, które uznają model neurotypowy za jedyny „poprawny” i „zdrowy”.

Każdego dnia podejmujemy wiele decyzji, od wyboru skarpetek, przez to co zjemy, po to co odpisać na maila. Każda z nich zużywa zasoby poznawcze. U osób neuroróżnorodnych decydujących o rzeczach dla innych oczywistych (Czy utrzymuję kontakt wzrokowy w przeciętny sposób?) zużywają się one szybciej.